Crkva Sv. Đorđa
(Hram Svetog velikomučenika Georgija)
Mesto: Knjaževac
Godina izgradnje: 1835. godina (nepokretno kulturno dobro)
Hram Svetog velikomučenika Georgija, odnosno gradska crkva Svetog Đorđa u Knjaževcu, nalazi se na uzvišenju iznad centra grada, na levoj obali Svrljiškog Timoka. Zbog svojih arhitektonskih karakteristika, istorijskog značaja, i umetničke vrednosti gradski hram Svetog velikomučenika Georgija u Knjaževcu proglašen je spomenikom kulture. U porti crkve nalazi se i administrativno sedište Arhijerejskog namesništva knjaževačkog.
Crkva je podignuta 1835. godine na inicijativu kneza Miloša Obrenovića, dve godine nakon oslobođenja Gurgusovca, današnjeg Knjaževca od Turaka. Knjaz Miloš donirao je deo novca za podizanje crkve, poklonio je zvono i Jevanđelje, a za potrebe izgradnje i opremanja crkve angažovao je neophodne majstore i ikonopisce. Ostatak novca za izgradnju i opremanje crkve donirali su meštani Gurgusovca i okolnih sela. Kamen za izgradnju crkve dopreman iz okoline, a zabeleženo je da je u izgradnji korišćen i kamen sa ruševina crkve iz 13. veka u selu Koželj.
O vremenu izgradnje svedoči natpis u kamenu iznad ulaza u crkvu, koji glasi:
Crkva je stradala je 1876. godine u ratnim razaranjima, a obnovljena je angažovanjem žitelja Knjaževca već 1878. godine.
U porti hrama, uz južnu stranu crkve, nalazi se grob prote Sime Žikića (1878-1964), obeležen nadgrobnom mermernom pločom. Postoji još pet nadgrobnih ploča u porti, ali se ne zna tačno kome su pripadale.
U riznici crkve u oltaru, pored svih neophodni bogoslužbenih sasuda čuva se i prvi antimis crkve iz 1835. godine osvećen od strane episkopa Dositeja Novakovića, antimis iz 1877. godine osvećen od strane episkopa negotinskog Evgenija, antimis iz Balanovca iz 1942. godine osvećen od strane episkopa Emilijana kao i brojne bogoslužbene knjige među kojima se izdvaja i Jevanđelje, poklon kneza Miloša Obrenovića sa posvetom iz 1835. godine.
Galerija
Arhitektura
Ova jednobrodna građevina, zasvedena je poluobličastim svodom i pokrivena krovom na dve vode. Na istočnom kraju nalazi se prostrana polukružna apsida, dok su na bočnim stranama, severnoj i južnoj, polukružne pevnice. Na zapadnoj strani, iznad priprate, dominira visoki zvonik sa satnim mehanizmom na sve četiri strane, završen baroknim kubetom u kojem su smeštena četiri zvona različite veličine. Arhitektonsko rešenje knjaževačke crkve predstavlja romantičarske težnje u srpskoj arhitekturi 19. veka koji se ogleda u spajanju elemenata vizantijske, romaničke i renesansne arhitekture.
Fasada crkve je kordonskim vencem podeljena na dve zone. Po vertikali, fasadu u pravilnom ritmu dele pilastri i kolonete koje u gornjim zonama nose niz slepih arkada i sedlastih, prelomljenih lukova. Na pročelju zapadne fasade nalazi se ikona patrona hrama na limu, ispod koje je jednostavan kružni prozor – okulus sa dekorativnom metalnom rozetom, a ispod koga je kamena ploča sa natpisom iz 1835. godine. Isti sistem horizontalne podele primenjen je i na zvoniku, na kojem se sa sve četiri strane nalaze satovi, a ispod njih jednostavni prozorski otvori natkriljeni slepim lukom. Posebna pažnja posvećena je obradi spoljnih zidovi bočnih pevnica. Plitko izvedena dekorativna kamena plastika primenjena je oko ulaza u crkvu, na lučno zasvedenim portalima i okvirima prozora.
Unutrašnjost hrama je podeljena na tri dela oltarski prostor, naos i pripratu. Prostrana polukružna apsida zasvedena je polukalotom, kao i bočni, pevnički prostori. U unutrašnjosti naos je podeljen na tri traveja, što je istaknuto primenom slepih pilastera i lukova, kao i dekorativno bojenim zonama zidova, a u skladu sa liturgijskom funkcijom i simbolikom delova hrama. U priprati se sa severne strane nalaze kružne kamene stepenice koje vode na galeriju i u zvonik. Sa južne strane nalazi se manja krstionica.
Prvobitni ikonostas crkve uradio je Georgije Bakalović 1840. godine ali je on uništen u požaru tokom ratnih razaranja 1876-78 godine. Ikone za novi ikonostas naslikao je Nikola Marković 1878. godine. Ikonostas je završen 1881. godine. Izveden je u duhu neoklasicizma, mada se, u rešenju najviših zona ikonostasa, rasporedu i obliku kartuša, naslućuje i barokno nasleđe. Ikonostas je izrađen od drveta i bogato ukrašen pozlaćenim drvenim aplikacijama i marmoracijom. Izuzetno je visok i u potpunosti odvaja oltarski prostor od naosa hrama, a doseže do samog svoda crkve. Smatra se da je Nikoli Markoviću u toku radova asistirao knjaževački samouki slikar Milisav Marković. Pored uobičajenog programa ikonostasa ovde se može izdvojiti ne tako česta predstava Jova na bunjištu (Knjiga o Jovu, 2, 3-13) prikazana u najnižoj zoni ikonostasa.
Ikonostas je arhitravnim gredama podeljen po horizontali na tri zone. Po vertikali je izdeljen stubićima sa bogato dekorisanim bazama i kapitelima. Horizontalnost oltarske pregrade istaknuta je ritmičnom smenom izbačenih i uvučenih zona. Najnižem delu pripadaju predstave u medaljonima na parapetima: Jov na bunjištu, Bekstvo u Egipat, Hristos i Samarjanka i Usekovanje Svetog Jovana Krstitelja. U zoni prestonih ikona nalaze se ikone patrona hrama Svetog Đorđa, zatim Bogorodica sa Hristom, Isus Hristos, dok je na južnom kraju predstava Svetog Jovana Krstitelja. Na bočnim dverima su scene iz jevanđeljske priče Povratak bludnog sina i predstava Svetog Arhanđela Mihaila, a iznad njih Sveti Petar prima ključeve od Gospoda i Preobraćenje Svetog Pavla na putu za Damask. Na Carskim dverima prikazane su Blagovesti, a iznad njih se nalazi Tajna večera.
U drugoj zoni su ikone Velikih praznika: Vavedenje, Rođenje Hristovo, Krštenje, Sveta Trojica, Vaskrsenje, Vaznesenje i Preobraženje. U najvišoj zoni nalaze se dve grupe medaljona sa po tri figure proroka, dok su na centru iznad Mandiliona Presveta Bogorodica i Sveti Jovan Bogoslov pored centralno postavljenog Raspeća. Ikonostas je dosta oštećen od čađi i usled neadekvatnog tretmana. Radovi na čišćenju ikonostasa izvođeni su u toku 2023-2024. godine.
U crkvi se čuvaju i druge pojedinačne praznične i celivajuće ikone među kojima se izdvaja grupa ikona na limu malih dimenzija, koje su rad nepoznatog slikara nastale najverovatnije krajem 19. ili početkom 20. veka.
Sačuvan je veći deo pratećeg mobilijara sa originalnom marmoracijom iz perioda obnove crkve 1878. godine. Na južnoj strani su tri trona: vladičanski, vladarski i ktitorski. Na vladičanskom je ikona Svetog Save, na vladarskom Stefana Prvovenčani, a na ktitorskom ikona Svete Petke. Na severnoj strani je Bogorodičin tron sa ikonom Presvete Bogorodice.
Prvobitan izgled živopisa crkve nije u potpunosti sačuvan. Na svodu iznad soleje, ispred samog ikonostasa u vezi sa liturgijskom namenom prostora, nalazi se monumentalna kompozicija Bog Otac (Savaot) okružen Svetim besplotnim silama (Dn, 7.10), sa čije se severne i južne strane, u donjim uglovima, nalaze predstave Jevanđelista sa njihovim simbolima. Na bočnim stranama svoda crkve, u prostoru naosa između prozora nalaze se predstave srpskih vladara svetitelja, prikazanih u stojećem stavu. Posmatrano od istoka ka zapadu, sa južne strane prikazani su Sv. car Uroš V Nejaki i knez Mihajlo Obrenović koji je u vreme radova na obnovi crkve već bio ubijen. Sa severne strane prikazani su Sv. kralj Milutin i Sv. Jovan Despot. Kompletan živopis očišćen je od čađi. Brod crkve osvetljavaju tri kristalna polijeleja.
