Proučavanje sakralne umetnosti od izuzetnog je značaja za proučavanje bogate kulturne baštine knjaževačkog kraja, a predstavlja i doprinos proučavanju nacionalne umetnosti novog veka. Zavičajni muzej Knjaževac, u saradnji sa nadležnim ustanovama zaštite, predstavnicima Srpske pravoslavne crkve i drugim naučno-obrazovnim institucijama, dugi niz godina sprovodi terensko rekognosciranje, naučno-istraživački rad i snimanje sakralnih objekata na terenu u cilju proučavanja, valorizacije, prezentacije i interpretacije, ali i očuvanja sakralne umetnosti i arhitekture kao značajnih elemenata kulturnog nasleđa.

Uz podršku Ministarstva kulture Republike Srbije i blagoslove Episkopa timočkog g. Ilariona i Episkopa niškog g. Arsenija, u saradnji sa nadležnim arhijerejskim namesništvima i Građevinsko-arhitektonskim fakultetom u Nišu, knjaževački muzej je u 2022. godini realizovao još jednu fazu projekta „Sakralna topografija Knjaževca i okoline – arhitektura i slikarstvo crkava 19. i prve polovine 20. i 21. veka“.

Projektom je obuhvaćena teritorija knjaževačke opštine, delovi Timočke i Niške eparhije, tj. namesništva knjaževačkog i pirotskog, a snimljena su trideset sakralna objekta. Na teritoriji Timočke eparhije nalazi se dvadeset i tri objekta, dok je sedam na teritoriji Niške eparhije. Obrađeni sakralni objekti nastali su u periodu od 1835. do 2010. godine. Na teritoriji Timočke eparhije nalaze se dva sakralna objekta iz srednjeg veka, sedam crkava izgrađenih u 19. veku, dvanaest podignutih u prvoj polovini 20. veka, dok su dva sakralna objekta podignuta u prvoj deceniji 21. veka. Na teritoriji Eparhije niške tri sakralna objekta podignuta su u 19. veku, tri u 20. veku, a jedan je izgrađen u 21. veku na mestu starijeg crkvišta. Utvrđeno je da je na teritoriji Niške eparhije u skorije vreme podignut još jedan sakralni objekat koji Srpska pravoslavna crkva ne priznaje, a da on pripada Eparhiji raško-prizrenskoj u egzilu.

Za realizaciju projekta bio je zadužen stručni tim muzeja kojim je rukovodila autorka projekta Milena Milošević Micić, muzejska savetnica istoričarka umetnosti; tim studenata arhitekture FAF-a u Nišu pod rukovodstvom prof. dr Ane Momčilović i stručnog konsultanta u oblasti modelovanja dia Olivere Nikolić; tim za digitalnu obradu, snimanje i fotogrametriju koji čine Miloš Ćirković i Ivan Savić; fotograf Saša Milutinović, dok je veb dizajn i kreiranje interaktivne mape sakralnih objekata na teritoriji knjaževačke opštine poveren timu www.GetToNet.rs. Zahvaljujući društveno-odgovornom pristupu platforme www.sketchfab.com za podršku muzejima i promociji kulturnog nasleđa, fotogrametrijski 3D modeli crkava i ikonostasa dostupni su najširoj publici www.sketchfab.com/ZavicajniMuzejKnjazevac, a knjaževački muzej je jedan od brojnih muzeja iz celog sveta koji na ovaj način predstavlja digitalizovane elemente kulturnog nasleđa.

Realizacija projekta podrazumevala je istraživački rad na terenu, snimanje stanja objekata, izradu terenske dokumentacije i prateće fotodokumentacije, izradu tehničke dokumentacije arhitektonskih objekata i crteža ikonostasa, izradu fotogrametrijskih modela crkava i ikonostasa, naučnu obradu i tumačenje dela likovne i primenjene umetnosti. Posebnu celinu ovog projekta čini internet prezentacija projekta, koncipirana po sistemu interaktivne mape sakralnih objekata sa 3D modelima https://sakralna.muzejknjazevac.org.rs/.

Rezultati sistematskih istraživanja predstavljaju svojevrsnu bazu podataka koja će, uz proučavanje arhivske građe i drugih pisanih izvora, dati uvid i tumačenje nedovoljno istražene sakralne, vizuelne umetnosti i kulture knjaževačkog kraja i ukazati na njen značaj u kontekstu nacionalne istorije umetnosti. U planu je, da se nakon realizacije ovog višegodišnjeg istraživačkog projekta sistematizovana građa publikuje, a digitalizovani elementi budu upotrebljeni za kreiranje različitih interaktivnih sadržaja u cilju integrativne zaštite, promocije i valorizacije. Ovim bi se ukazalo na značaj i bogatstvo sakralne umetnosti na teritoriji knjaževačke opštine i doprinelo prezentaciji i očuvanju iste, kao i razvoju kulturnog turizma uz održivu upotrebu elemenata kulturnog nasleđa.

U ime projektnog tima,

u Knjaževcu, 2022.

Autorka projekta,
Milena Milošević Micić,
muzejska savetnica istoričarka umetnosti