Crkva Sv. Bogorodice
XIV vek (nepokretno kulturno dobro od velikog značaja)
Mesto : Donja Kamenica
Godina izgradnje: XIV vek
Crkva Svete Bogorodice, nalazi se u selu Donja Kamenica, 15 km jugoistočno od Knjaževca, na regionalnom putu Knjaževac – Pirot.
Hram posvećen Presvetoj Bogorodici, izgrađen je na prostranom, uzdignutom platou iznad leve obale Trgoviškog Timoka, u samom centru sela.
Ovaj srednjovekovni sakralni objekat nesvakidašnje arhitekture i ikonografskog repertoara predstavlja najznačajniji sakralni srednjovekovni spomenik u Timočkoj krajini i jedan je od najznačajnijih u Jugoistočnoj Srbiji.
Kao takav proglašen je spomenikom kulture od velikog značaja, a u teritorijalnoj je nadležnosti Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu.
Smatra se da je crkva podignuta početkom 14. veka i to na mestu starijeg sakralnog objekta, a da je živopis izveden u drugoj polovini 14. veka. Reč je o despotskoj, tj. vlasteoskoj zadužbini, po nekim istraživačima pridvornoj, odnosno grobnoj crkvi koja je bila deo jednog većeg, najverovatnije dvorskog, tj. manastirskog kompleksa. Ipak, identitet ktitora crkve još nije sa sigurnošću utvrđen. Postoji nekoliko pretpostavki koje nepoznatog vlastelina dovode u vezu sa Vidinskim kneževstvom, nepoznatim sinom bugarskog cara Mihajla III Šišmana, stradalog u bici na Velbuždu 1330. godine ili Mihajlom, manje poznatim unukom bugarskog cara Jovana Aleksandra Neki od istraživača ktitora crkve povezuju sa Mihailom Abogovićem, tj. Mihailom Anđelovićem.
Neophodno je napomenuti da ova crkva, u osnovi sažetog upisanog krsta sa kupolom, iako izuzetno malih dimenzija i bez ijednog pravog ugla, ima sve elemente koje imaju neke od najznačajnijih sakralnih građevina srpske srednjovekovne arhitekture i da kao takva ona predstavlja biser srednjovekovne arhitekture na ovim prostorima. Kako su crkva i živopis u velikoj meri sačuvani, ona danas predstavlja i jednu od najpoznatijih turističkih atrakcija na teritoriji knjaževačke opštine.
Crkva zauzima centralnu poziciju u prostranoj porti ograđenoj zidom od kamena, tj. opeke sa zapadne strane. Sa njene južne strane nalazi se zvonara podignuta 1938. godine, a čija je laka konstrukcija početkom 21. veka obnovljena uz upotrebu savremenih materijala. U porti se sa severozapadne strane crkve nalazi kompleks građevina sačuvanih u temelju za koje se pretpostavlja da su deo dvorskog, odnosno manastirskog kompleksa.
Hramovna slava do danas nije sa sigurnošću utvrđena, a na osnovu broja predstava Bogorodice smatra se da je crkva posvećena upravo Presvetoj Bogorodici.
Na zahtev Eparhije Timočke crkva je, nakon poslednjih konzervatorskih radova 2009/2010. godine, povremeno aktivna, tj. u liturgijskoj upotrebi, naročito u vreme Bogorodičinih praznika. Aprila 2010. godine Episkop timočki Justin služio je prvu liturgiju posle 70 godina.
Specifično okruženje, seoski ambijent i nesvakidašnje kule hrama Presvete Bogorodice u Donjoj Kamenici čine prvi susret sa ovim spomenikom kulture gotov bajkovitim, a svakako nezaboravnim.
Galerija
Arhitektura
Crkva Sv. Bogorodice je manjih dimenzija, dužine 7,5m, a širine 6,7 metara, a građena je od oblutaka, lomljenog kamena – bigra (sige) najverovatnije sa obližnjeg kamenoloma Bigar, maltera i cigle.
Osnova crkve je u vidu sažete varijante upisanog krsta iznad koje se uzdiže kupola koja počiva na pandantifima. Kupola je konstruisana na preseku dva poluobličasta svoda. Na istočnoj strani je plitka apsida, spolja trostrana, a sa unutrašnje strane polukružna. U unutrašnjosti crkve, na severoistočnom zidu se nalazi plitka niša – proskomidija. Na zapadnoj strani se nalazi podužna dvospratna priprata, iznad koje se uzdižu dve kule koje se završavaju strmim krovovima na četiri vode. Na sprat priprate dolazi se uzanim drvenim stubama koje se nalaze u jugozapadnom delu priprate. U spratu priprate se, pored velikog prozorskog otvora na zapadnom zidu, nalazi i otvor koji spaja sprat priprate sa prostorom naosa, a koji je trebalo da omogući komunikaciju ova dva prostora u vreme vršenja službe. U severoistočnom delu sprata priprate nalazi se mala kapela – paraklis. Na osnovu živopisa u kulama može se reći da je severna kula posvećena je Sv. Nikoli, a južna Sv. Petki.
Na zapadnu fasadu crkve naslanjaju se temelji spoljne priprate crkve, čiji se nekadašnji izgled u vidu dvospratnog drvenog trema može rekonstruisati na osnovu modela crkve prikazanog na freskama. Na osnovu sačuvanih predstava modela crkve, može se zaključiti da je drveni trem bio bogato ornamentalno dekorisan u duborezu.
Unutrašnjost hrama osvetljena je kroz osam prozora koji se nalaze na tamburu kupole, kao i kroz tri mala prozorska otvora – bifore u nižoj zoni oltarske apside i severnog i južnog zida. U višoj zoni naosa, na severnoj i južnoj strani, nalazi se po jedan uzani prozorski otvor. Kule su, pored velikog prozora na zapadnom zidu osvetljene po jednim malim prozorom u višoj zoni na zapadnoj, i sa po dva mala prozora na severnoj i južnoj strani kula.
Masivnom zapadnom fasadom izvedenom u kamenu, dominiraju vertikale postignute centralno postavljenim, lučno završenim otvorima iznad ulaznih vrata i velikog prozorskog otvora na spratu priprate, a koje dodatno ističu visoki krovovi masivnih kula. Iznad niskog ulaza nalazi se timpanon u kome se naziru ostaci fresko dekoracije. U pitanju je predstava Isusa Hristosa, dok je iznad prozora u timpanonu predstavljena Presveta Bogorodica kojoj je crkva i posvećena.
Fasadu oživljava krovni venac izveden zupčastim ređanjem opeke i keramoplastičnih ukrasa. Kupola je bogatije dekorisana nego ostali delovi građevine i posebna pažnja je posvećena ukrašavanju okvira prozora izgrađenih naizmenično cevastim opekama i nizovima običnih opeka.
Po arhitektonskim karakteristikama, najšire posmatrano, crkva pripada korpusu pozno-vizantijske arhitekture. U arhitekturi donjokameničke crkve prisutni su elementi raškog graditeljstva, ali mnogi istraživači smatraju da se na ovoj crkvi nesvakidašnje arhitekture, naročito za vreme i mesto nastanka, mogu prepoznati i posredni uticaji romano-gotske arhitekture koji na ove prostore stižu posredno, sa primorja preko centralnih delova zemlje, a pod uticajem srpskih srednjovekovnih crkava poput Crkve Sv. Nikole i Sv. Bogorodice u Toplici, Sv. Đorđa u Rasu i dr. Ovi uticaju prepoznaju se u pojedinim elementima, a naročito u dvostrukim, u osnovi kvadratnim kulama koje se završavaju strmim krovovima na četiri vode pokrivenim olovnim pokrivačem. Sa druge strane, na samom objektu prepoznaju se specifični keramo-plastični elementi karakteristični za srednjovekovnu arhitekturu na prostorima tzv. vizantijskog kulturnog kruga.
Zidno slikarstvo crkve u Donjoj Kamenici sačuvano je u velikoj meri. Jedino je u potkupolnom prostoru crkve prvobitni živopis u potpunosti uništen i danas ne postoje elementi koji mogu dati osnovu za njegovu obnovu. Ipak, obzirom da crkva u Donjoj Kamenici pripada grupi vlasteoskih zadužbina 14. veka koje često imaju specifične repertoare, uz one uobičajene elemente živopisa pravoslavnih crkava tog doba, može se pretpostaviti program potkupolnog prostora.
Živopis crkve Svete Bogorodice sastoji se od pet ciklusa sa pažljivo napravljenim izborom pojedinačnih scena i ličnosti. U naosu su predstavljene scene iz ciklusa Velikih praznika i Hristovih stradanja ali mnoštvo pojedinačnih detalja koji celokupan živopis Bogorodičine crkve u Donjoj Kamenici čine posebnim. U prostoru priprate su scene iz života Bogorodice, dok su na spratu priprate odabrane scene iz života Svetog Nikole i Svete Petke.
U prostoru oltarske apside, ispod predstave Bogorodice na prestolu sa Hristom okružene anđelima (kao prestola Božijeg) u polukaloti, prikazana je nesvakidašnja verzija predstave Poklonjenja Hristu Agnecu (žrtvi) sažetog tipa, gde je Hrist kao Agnec predstavljen kako leži u dva sasuda – putiru i diskosu između Svetog Vasilija Velikog i Jovana Zlatoustog, čime je istaknuta njegova dvostruka priroda. Ovakva predstava Agneca nije poznata u našem, a ni u balkanskom živopisu. Severno i južno od oltarske apside, u gornjoj zoni naslikane su Blagovesti kao i Susret Marije i Jelisavete, dok su u nižoj zoni pojedinačne predstave svetitelja, Sv. Stefana, Sv. Simeona Stolpnika, Sv. Grigorija.
Živopis u prostoru naosa naslikan je u tri zone. U najvišim zonama naosa prikazano je po šest scena iz ciklusa Velikih Praznika i Hristovih stradanja, sa izuzetkom druge zone zapadnog zida naosa na kojem je istaknuto mesto dobila scena Uspenja Presvete Bogorodice. Po specifičnoj kompoziciji i izraženom emotivnom naboju u prostoru naosa svakako se izdvajaju i sledeće kompozicije: Oplakivanje Hrista, naslikano na severnom zidu, izražene dramatike; Tajna večera, koja je na južnom zidu data sa, specifična po kompoziciji i detaljima. Ovde je Hrist prikazan kako sedi sa leve strane za okruglim stolom na uzdignutom prestolu, kako jednom rukom blagosilja a u drugoj drži svitak. Na trpezi ispred njega i apostola je naslikana je riba, jedna posuda, hleb, nekoliko repa i noževa. U najnižoj zoni naosa naslikano je pet fresko-ikona: Bogorodice Skoroposlušitelnice, Bogorodice Eleuse, Sv. Jovana Preteče, Hrista Pantokratora i Sv. Georgija Dijasoritisa, prikazanog kao ratnika.
U priprati se, na jugozapadnom zidu, nalaze predstave Svetog Teodora Tirona i Teodora Stratilata, jedinstvene po tome što su Sveti ratnici prikazani kako jašu zagrljeni. Ovde je i predstava Svetog Dimitrija na konju. Svod priprate je u potpunosti oslikan scenama iz života Presvete Bogorodice. Na ovim predstavama je veliki broj detalja i elemenata iz svakodnevnog života, preslica lokalnog tipa, mlada devojka „Suđaja“ koja ispreda sudbinu novorođenčeta i dr. Iznad ulaza u naos crkve, u polju oivičenom dekorativno rešenim lukom, nalazi se predstava Bogorodice Odigitrije.
U kameničkoj crkvi specifična je pojava većeg broja vladarskih portreta i ktitora crkve. Na severozapadnom zidu priprate odmah levo od vrata, nalazi se predstava despota Mihaila i despotice Ane između kojih je relativno dobro očuvani natpis sa njihovim imenima. Predstavu dvojice ktitora sa koji prinose model crkve nalazimo i u donjoj zoni zapadnog zida južnog kraka krsta. Model crkve je dragocen detaljni prikaz koji odgovara prvobitnom izgledu građevine. Na modelu je predstavljena i priprata sa dvema kulama i drvenim tremom ispred nje. Najznačajnija je svakako predstava ktitora prikazana u južnom delu zapadnog zida sprata priprate. Ovde je predstavljena ktitorska porodica u svečanoj odeći i to: majka i otac koji drže model crkve u pratnji ćerke i sina, a koje iz lunete neba obema rukama blagosilja Isus Hrist.
Na spratu priprate javljaju se scene iz života Sv. Nikole (u severnoj kuli) i Sv. Petke (u južnoj kuli). Karakteristično je da se u južnoj kuli javljaju scene iz života Sv. Petke Rimske i Sv. Petke Ikonijske sa detaljno prikazanim scenama brutalnog mučenja.
Pored mnogobrojnih detalja i stilskih karakteristika, može se reći da su dvojica majstora različitih sposobnosti i likovnog izraza stvorili jedan veoma značajan ansambl. Veštijem živopiscu pripisuju se scene u naosu i nižim zonama priprate kao i izuzetna ktitorska kompozicija na zapadnom zidu sprata priprate, dok je nešto manje talentovan majstor oslikao druge delove hrama. Specifičan element živopisa crkve u Donjoj Kamenici čine i fresko ikone, a naročito različite predstave Bogorodice. Moguće je da su živopisci školovani u Solunu.
Bogorodičina crkva u Donjoj Kamenici pretrpela je brojna oštećenja i intervencije. Smatra se da su prva ozbiljnija oštećenja na crkvi nastala u 16. i 17. veku u severoistočnom delu naosa, što će kasnije rezultirati rušenjem severnog i južnog zabata i 20-ih godina 20. veka, rušenjem kubeta i većih oštećenja na kulama. Zbog toga su sačuvane freske u gornjim zonama crkve izbledele ili potpuno uništene. Propali su i krovovi dveju kula, kao i svod sprata. Nestručne intervencije vršene su verovatno u periodu između dva svetska rata kada je prostor između kula na spratu priprate zazidan.
Konzervatorsko-restauratorski radovi na crkvi vršeni su u nekoliko navrata od strane nadležnih ustanova zaštite nepokretnih kulturnih dobara Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Beogradu i niškog Zavoda za zaštitu spomenika kulture u saradnji sa stručnjacima Zavičajnog muzeja Knjaževac i dr.
Prvi stručni radovi u cilju konzervacije i restauracije crkve vršeni su 1956-1958. godine pod rukovodstvom S. Nenadovića. Kompletni radovi na obnovi crkve bazirali su se na detaljnim prikazima modela crkve u rukama ktitora.
Drugi veliki restauratorsko-konzervatorski radovi izvedeni su 1985. godine, a obuhvatili su restauraciju i konzervaciju živopisa. Tada je Branislav Živković uradio detaljan prikaz celokupnog živopisa crkve koji je publikovan i predstavlja dragocen izvor za dalje proučavanje Bogorodičine crkve.
Zaštitnim konzervatorskim radovima u toku 2009. i 2010. godine izvedena je drenaža atmosferske vode, sanirani su delovi hrama ugroženi negativnim delovanjem klimatskih faktora, olovnim krovnim pokrivačem zamenjen je postojeći. Ovi radovi izvedeni su na inicijativu knjaževačkog muzeja i finansijsku podršku Ministarstva kulture i informisanja, a od strane stručnjaka Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu.
Lokacija
