Crkva Rođenja Presvete Bogorodice
Mesto: Gabrovnica
Godina izgradnje: XIX vek
Crkva Rođenja Presvete Bogorodice nalazi se na prostoru nekadašnjeg rudnika uranijuma, na ulazu u selo Gabrovnica.
Smatra se da je izgrađena u srednjem veku i to na osnovu natpisa „Pod. Torma 1395.“ na zavetnom krstu koji se nekada nalazio na ovom mestu.
Objekat je obnovljen u drugoj polovini 19. veka.
Na južnom zidu zapadne fasade, uz ulazna vrata u crkvu, nalazi se natpis uklesan u bigru, a pored njega je kameni spomenik sa urezanim natpisom. Jugoistočno od oltarske apside nalazi se kameni nadgrobni spomenik iz 1889. godine.
Severno od crkve nalazi se zvonik, u donjem delu zidan u bondruku, dok je viši deo od lake, drvene konstrukcije koja nosi zvona. Pored zvonare se nalazio, danas urušen, parohijski dom.
Istočno od crkve nalazi se seosko groblje. Okolina crkve zasuta je jalovinom iz nekadašnjeg rudnika.
Crkva je obnovljena 2016. godine zalaganjem donatora Tomislava Ćirića i meštana sela Gabrovnica, odbora mesne zajednice i majstora koji su vršili radove, o čemu svedoči natpis uklesan u ploču od crnog mermera.
Galerija
Arhitektura
Crkva je u osnovi jednobrodna građevina, izgrađena od lokalnog kamena – bigra i opeke, omalterisana i obojena u belo. Unutrašnjost crkve sastoji se od broda i oltarskog prostora na istoku. Crkva je zasvedena poluobličastim svodom, dok je krov crkve na dve vode pokriven crepom. Plitka oltarska apsida zasvedena polukalotom, spolja i unutra polukružna, pokrivena je kamenim pločama.
Zapadnom fasadom dominira masivan slepi luk koji se pruža ispod krova crkve, i koji je u potpunosti natkriljuje. U luneti iznad ulaznih vrata nalazi se veoma oštećena predstava Rođenja Presvete Bogorodice izvedene u fresko tehnici.
Ranije su se na nekim oštećenim delovima prepoznavali tragovi ukrasnih, tamno plavo bojenih traka koje su obnovom iz 2016. godine prekrivene i zamenjene trakama crkvene boje.
Sa obe strane lunete, nalaze se dva kvadratna prozorska otvora kao i nekoliko plitkih, lučno zasvedenih niša. U zoni ispod krova, duž fasade južnog zida, pruža se niz plitkih, lučno zasvedenih niša.
Na severozapadnoj strani fasade crkve, ispod krova, nalazi se još jedna plitka lučno zasvedena niša sa dosta oštećenom fresko-ikonom nepoznatog svetitelja. Na severoistočnoj strani crkve nalazi se ulaz manjih dimenzija.
Oltarska pregrada manjih dimenzija izrađena je od drveta. Rad je zografa Pavla Stojanovića i Vasila Krstića iz Debra, a nastala je 1860. godine, o čemu svedoči natpis na ikonostasu. Bogata slikana dekoracija konstruktivnih elemenata ikonostasa, izvedena je jarkim bojama, tehnikom jajčane tempere. Na ikonostasu, pored carskih postoje samo severne bočne dveri.
Iako malih dimenzija, ikonostas se može podeliti na tri zone. U nižoj zoni predstavljene su scene Rajskog vrta, stvaranje Eve i Praroditeljskog greha. Ovoj nižoj zoni pripadaju i carske dveri, koje su podeljene na po tri polja. U najnižem polju prikazani su u parovima: Sveti Atanasije i Sveti Jovan Zlatousti, Sveti Vasilije Veliki i Sveti Grigorije Bogoslov.
U centralnom polju carskih dveri je predstava Blagovesti, a u najvišoj zoni starozavetni carevi David i Solomon. U zoni prestonih ikona, na severnim dverima nalazi se dopojasna predstava Svetog arhanđela Mihaila. Do njega je ikona Bogorodice sa Hristom, a zatim slede predstave Isusa Hrista, Svetog Jovana Krstitelja i Svetog Nikole. Višoj zoni pripada apostolski red sa dvanaest ikona apostola i centralnom ikonom Isusa Hrista. U najvišoj zoni nalazi se Raspeće, okruženo instrumentima stradanja Hristovih.
Ispod njega je Adamova lobanja, a oko koje su zmajevi, a iza njih predstave Meseca i Sunca.
U crkvi nema vidljivih tragova živopisa, osim u niši na severnom zidu oltarskog prostora gde je predstavljen krst sa kriptogramom. Obzirom na sačuvane tragove dekorativnog zidnog slikarstva na fasadi crkve, ostatke fresko ikona u nišama, kao i crvenkasto bojenoj zoni sokla u unutrašnjosti crkve, moguće je zaključiti da je crkva nekada bilo živopisana.
